Απεβίωσε στα 99 η πρώτη γυναίκα Πρύτανης στη Σορβόννη * Είχε εκτενές συγγραφικό έργο
Την τελευταία της πνοή άφησε τη Δευτέρα (16/2) σε ηλικία 99 ετών η σπουδαία βυζαντινολόγος Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ.
Η εκλιπούσα υπήρξε μία από τις πιο σημαντικές μορφές της ελληνικής και ευρωπαϊκής διανόησης και άφησε πίσω της ένα τεράστιο έργο, που σφράγισε τη Βυζαντινολογία και την ιστορική γνώση σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Γεννημένη στην Αθήνα το 1926, από Μικρασιάτες γονείς, ακολούθησε νωρίς τον δρόμο της Ιστορίας, ξεκινώντας τις σπουδές της στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και συνεχίζοντας στη Σορβόννη του Παρισιού. Εκεί γνώρισε τον Ζακ Αρβελέρ (1918–2010), αξιωματικό του Γαλλικού Πολεμικού Ναυτικού, με τον οποίο απέκτησαν μία κόρη, τη Μαρί-Ελέν.
Το Βυζάντιο για τη Γλύκατζη-Αρβελέρ δεν ήταν απλώς αντικείμενο ακαδημαϊκής μελέτης. Υπήρξε «εργαστήριο» πολιτικής σκέψης, κοινωνικής οργάνωσης και πολιτισμικής συνέχειας. Με το έργο της επανατοποθέτησε τον ρόλο του Βυζαντίου στην ευρωπαϊκή ιστορία, αναδεικνύοντας τη σημασία του για τη διαμόρφωση της πολιτιστικής συνείδησης.
Η διεθνής ακαδημαϊκή της πορεία υπήρξε εντυπωσιακή: Καθηγήτρια στη Σορβόννη από το 1967, έγινε η πρώτη γυναίκα σε παράδοση επτά αιώνων που ανέλαβε υψηλότατες διοικητικές θέσεις στο Πανεπιστήμιο, μεταξύ των οποίων Πρόεδρος Τμήματος, Πρόεδρος Πανεπιστημίου και, το 1976, Πρύτανης. Η παρουσία της στους ευρωπαϊκούς ακαδημαϊκούς θεσμούς υπήρξε ενεργή, παρεμβατική και βαθιά πολιτική, σε ευρεία έννοια.
Παράλληλα, υπήρξε ενεργή σε διεθνείς οργανισμούς και πολιτιστικά ιδρύματα, όπως το Κέντρο Ζορζ Πομπιντού, η UNESCO και το Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών, συμβάλλοντας στον διάλογο μεταξύ ιστορικής γνώσης, πολιτισμού και σύγχρονης κοινωνίας.
Το συγγραφικό της έργο, εκτενές και πολυμεταφρασμένο, παραμένει σημείο αναφοράς, όχι μόνο για τη Βυζαντινολογία, αλλά και για τη σχέση της Ελλάδας με την Ευρώπη και τη Μεσόγειο. Μέσα από βιβλία όπως το «Από μένα αυτά…» (εκδ. Πατάκη), η Γλύκατζη-Αρβελέρ μοιράστηκε προσωπικές μνήμες για τα παιδικά της χρόνια, την Κατοχή, την Αντίσταση, τη μετανάστευση, τη ζωή στη Γαλλία, τη μητρότητα και τον ρόλο της ως γιαγιά, δίνοντας μια ολοκληρωμένη εικόνα της ζωής και του πνευματικού της αποτυπώματος.
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ υπήρξε η πρώτη γυναίκα Πρόεδρος του Τμήματος Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, το 1967, και η πρώτη γυναίκα Πρύτανης του Πανεπιστημίου της Σορβόννης στην 700 χρόνων ιστορία του, το 1976. Ακόμη ήταν Πρέσβειρα Καλής Θέλησης της UNICEF.
Γεννήθηκε στην Αθήνα από Μικρασιάτες γονείς. Πατέρας της ήταν ο Νίκος Γλύκατζης, Μικρασιάτης έμπορος και επιστάτης των κτημάτων της οικογενείας της μητέρας της, Καλλιρόης, το γένος Ψαλτίδη, η οποία προερχόταν από εύπορη οικογένεια της Προύσας. Αποφοίτησε από το Δ’ Γυμνάσιο Αθηνών και σπούδασε στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Στην Κατοχή εντάχθηκε στην ΕΠΟΝ και ήταν η υπεύθυνη μαθητριών του Παγκρατίου, υπό την καθοδήγηση του Χρήστου Πασαλάρη. Κατά τα Δεκεμβριανά, ακολούθησε τον ΕΛΑΣ Αθηνών, στην υποχώρησή του από την Αττική και επέστρεψε στον Βύρωνα, μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας.
Την περίοδο του 1950, ενώ ήταν φοιτήτρια του Πανεπιστημίου, εργάστηκε ως γνώστρια της γαλλικής γλώσσας στον κύκλο της βασίλισσας Φρειδερίκης. Μετά την αποφοίτησή της από τη Φιλοσοφική Σχολή του ΕΚΠΑ εργάστηκε ως ερευνήτρια στο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών (1949-1953).
Η πορεία της στο Παρίσι
Εγκαταστάθηκε στο Παρίσι το 1953 για να συνεχίσει τις σπουδές της. Δύο χρόνια μετά την άφιξή της, διορίσθηκε στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών (Γαλλία) (CNRS) και το 1964 έγινε Διευθύντρια Σπουδών του Κέντρου και το 1967 Καθηγήτρια στη Σορβόννη. Το 1966 έλαβε το δίπλωμα Doctorat èslettres, με τη μελέτη της για το Βυζάντιο και τη θάλασσα, που εκδόθηκε από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις της Γαλλίας.
Διετέλεσε Διευθύντρια του Κέντρου Ιστορίας και Πολιτισμού του Βυζαντίου και της Χριστιανικής Αρχαιολογίας, έγινε Αντιπρύτανης (1970-1973) και το 1976, Πρύτανης στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης. Είναι η πρώτη γυναίκα Πρύτανης στην ιστορία των 700 χρόνων του Πανεπιστημίου της Σορβόννης, αλλά και η πρώτη γυναίκα παγκοσμίως που είχε τέτοια θέση σε διεθνώς αναγνωρισμένο Πανεπιστήμιο. Εκεί γνώρισε τον σύζυγό της, τον Ζακ Αρβελέρ (1918–2010), που ήταν αξιωματικός του Πολεμικού Ναυτικού της Γαλλίας και ο οποίος καταγόταν από μεγαλοαστική οικογένεια του Παρισιού. Με τον Ζακ Αρβελέρ απέκτησε μία κόρη, την Μαρί-Ελέν.
Οι θέσεις που είχε
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ υπήρξε Πρόεδρος της Επιτροπής Ηθικής του Εθνικού Κέντρου για την Επιστημονική Έρευνα (Γαλλία), του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου των Δελφών (Ελλάδα) και Επίτιμη Πρόεδρος της Διεθνούς Επιτροπής Βυζαντινών Σπουδών.
Επίσης, διετέλεσε Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του Εθνικού Θεάτρου της Ελλάδας, Πρύτανης της Ακαδημίας και Καγκελάριος των Πανεπιστημίων των Παρισίων, Πρόεδρος του Κέντρου GeorgesPompidou-Beaubourg, Πρόεδρος του Αμερικανικού Μουσείου Τέχνης και Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου στο Παρίσι.
Υπήρξε, ακόμη, μέλος του επιστημονικού εποπτικού συμβουλίου του Ιδρύματος Λαμπράκη και Επίτιμη Πρόεδρος της Διεθνούς Ένωσης Βυζαντινών Σπουδών.
Τα έργα της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ
Τα έργα της αφορούν κυρίως την ιδιότητά της ως Βυζαντινολόγου.
Μεταξύ των σημαντικότερων, αξίζει να αναφερθούν οι Έρευνες για τη διοίκηση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας τον 9ο και 10ο αιώνα (1960), Το Βυζάντιο και η θάλασσα (1966), Μελέτες για τη διοικητική και κοινωνική διάρθρωση του Βυζαντίου (1971), Βυζάντιο, η χώρα και τα εδάφη (1976), και Η πολιτική ιδεολογία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας (L’ idéologiepolitiquedel’ empireByzantine, 1976 - ελλην. μετάφρ. Τ. Δρακόπουλου, «ΨΥΧΟΓΙΟΣ»), Βυζαντινή γεωγραφία, Ιστορική γεωγραφία του μεσογειακού κόσμου. Στα βιβλία της περιλαμβάνονται, επίσης, Η Σμύρνη ανάμεσα σε δύο τουρκικές κατοχές (1975), Η διασπορά στο Βυζάντιο (1995), TheMakingofEurope (2000), Γιατί το Βυζάντιο (2010), Σας μιλώ για το Βυζάντιο (2014), Πόσο Ελληνικό είναι το Βυζάντιο; Πόσο Βυζαντινοί οι Νεοέλληνες; (2016), Μικρασία, Καρδιά του Ελληνισμού (2021), κ.ά.
